استان زنجان یکی از استان‌های ایران است که در شمال غربی ایران قرار گرفته است. مرکز این استان شهر زنجان است. استان زنجان دارای ۸ شهرستان و ۱۲۱۰ آبادی است که از این تعداد، ۹۷۸ آبادی دارای سکنه و بقیه خالی از سکنه می‌باشند.


شهرهای استان زنجان

جغرافیای طبیعی

استان زنجان در شمال غرب فلات ایران قرار گرفته‌است. وسعت استان برابر ۲۲۱۶۴ کیلومتر مربع و۱/۴۳ درصد کل کشور را شامل می‌شود. جمعیّت استان بر اساس آخرین آمار ۱٫۰۱۵٫۷۳۴ نفر است

رودهای مهم در این استان قزل‌اوزن، زنجان رود، شورکات (رود کبیر یا ابهر رود) است. بلندترین نقطه استان در ارتفاعاتتخت سلیمان (بیش از ۳۰۰۰ متر) و کمترین در قزل‌اوزن در گیلوان (بیش از ۳۰۰ متر) می‌باشد. آثار تاریخی شامل سلطانیه،بازار زنجان، مجموعه رختشویخانه، موزه مردان نمکی، مسجد جامع زنجان، مقبره قیدار نبی در شهرستان خدابنده، حمام یان یان ،تپه خالصه درخرمدره ،آرامگاه پیر احمد زهرنوش، امامزاده زیدالکبیر در ابهر، عمارت ذوالفقاری و معبد داش کسن است.

تنوع آب وهوایی این منطقه موجب ایجاد گونه‌های متفاوتی از زندگی جانوری شده‌است. وجود گونه‌های متفاوتی از حیوانات وحشی و پرندگان مهاجر وجانوران آبزی گردشگران بسیاری را در مواقعی که شکار مجاز است به این منطقه جذب می‌کند. از ۲۵ سال پیش ناحیه بزرگی به نام انگوران از طرف سازمان محیط زیست، منطقه حفاظت شده اعلام گردیده‌است. به دلیل شرایط کوهستانی این ناحیه و تأثیرات جریانات جوی مرطوب شمال غربی وغربی آب و هوای استان را می‌توان تبیین نمود. آب وهوای کوهستانی با زمستانی بسیار سرد و برفی و تابستانی دلپذیر و فصول بهار و تابستان بهترین زمان برای گذراندن اوقات فراغت در این استان هستند. میزان بارندگی در بهار و زمستان نسبت به سایر فصول در این استان بیشتر است. پوشش گیاهی استان در مناطق مختلف متغیر بوده ولی در مجموع از جنگلها و چراگاه‌هایی با چشم‌انداز زیبا تشکیل شده‌است.

غارهای استان عبارت‌اند از غار کتله‌خور و گلجیک و غار خرمنه سر. غار کتله خور که از همه اینها دیدنی تر و بزرگ‌تر است و یکی از پدیده‌های طبیعی بسیار زیبای ایران محسوب می‌شود در ۸۰ کیلومتری جنوب خدابنده قرار گرفته‌است. این غار از سه طبقه تشکیل شده و دارای تونلهای فرعی و استالاکتیت و استالاگمیت‌ها و ستونهای بسیار در گذرگاه‌های اصلی است و قندیلهای مخروطی آویزان از سقفها در اثر داشتن ناخالصیها رنگهای متنوع به خود گرفته‌اند و آنها که ترکیبات به همراه نداشته و یا کمتر دارند به صورت بلورهای شیشه‌ای بسیار شفاف مشاهده می‌شوند.

از رودهای مهم استان قزل اوزن است که رودی جوشان وخروشان است و از کوه‌های کردستان سرچشمه گرفته و پس از توقفی در پشت سد منجیل نهایتاً وارد دریای خزر می‌گردد. از دیگر رودخانه‌ها زنجانرود، ابهررود، سجاس رود و خرا رود را می‌توان نام برد. همچنین چشمه‌های آب معدنی استان عبارت‌اند از چشمه آبگرم وننق، چشمه آبگرم ابدال، چشمه آبگرم گرماب و چشمه آبگرم حلب انگوران.


مردم

در حال حاضر مردم استان زنجان به زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند. البته هنوز بیش از ۱۰ روستا در شهرستان‌های طارم و ایجرود به زبان دیرین آذربایجان یعنی تاتی تکلم می‌کنند. از جمله این روستاها می‌توان به خوئین و نوکیان اشاره کرد.

حمدالله مستوفی در کتاب نزهة القلوب که در حدود سال ۷۴۰ق نوشته شده مردم زنجان را سنی مذهب معرفی می‌کند. اما در دوران صفویه با حمایت صفویان از مذهب شیعه به تدریج مذهب تشیع رواج یافته‌است.

نظرسنجی سال ۱۳۸۹ طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و بر پایه یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه گیری شد در استان زنجان به قرار زیر بود: ۱٫۱فارس (۷٪ مرد، ۱٫۳٪ زن)، ۹۸٫۴ ترک (۹۸٫۴٪ مرد، ۹۴٫۴٪ زن) و ۰٫۵ بدون‌جواب بودند.


تاریخچه

قدمت آن متعلق به اواخر هزاره دوم قبل از میلاد است. مرکز این استان کهنسال در قبل از اسلام زنگان یا زندیگان و به معنای منسوب به کتاب زند نام داشته‌است که پس از استیلای اعراب بنا به ضرورت تلفظ معرب به زنجان تغییر یافته‌است. این استان از قدیم به سبب قرار گرفتن در حاشیه جاده ابریشمو راه تجاری مسیر هند و چین به اروپا دارای اهمیت خاصی بوده‌است. استان بر اساس آخرین تقسیمات کشوری در سال ۱۳۷۶ دارای هشت شهرستان به نامهای زنجان-[ سلطانیه]-خرمدره-خدابنده-ایجرود-طارم و ماهنشان است. ودر مرداد سال۱۳۹۲شهرستان سلطانیه به آن اضافه شد ودارای هشت شهرستان شد.

بنای عظیم گنبد سلطانیه که بعد از کلیسای جامع فلورانس و ایاصوفیه در استانبول عظیم‌ترین گنبد تاریخی جهان بشمار می‌آید، در این استان قرار دارد.

همچنین معبد داش کسن باقی‌مانده از زمان سلسله ساسانیان نیز از آثار تاریخی این استان است.


اقلیم

حوزه‌های آبخیز

حوزه‌های آبخیز استان شامل رودخانه قزل اوزن با سطح حوزه ۱۷۳۲۸ کیلومتر مربع و رودخانه شورکات و خرارود با وسعت ۴۸۳۶ کیلومتر مربع می‌باشد که متوسط خروجی آب سالانه استان در ایستگاه گیلوان رودخانه قزل اوزن ۳ میلیارد و ۸۴۰ میلیون متر مکعب و در رودخانه ابهر رود ۷۸ میلیون متر مکعب و خرارود ۵۰ میلیون متر مکعب می‌باشد.

رودخانه‌ها

رود خانه قزل اوزن

زنجان رود

سجاس رود

رود ایجرود

شورکات (ابهر رود) رود انگوران چای

دریاچه آبشار و تالاب‌ها

  • دریاچه پری ماهنشان
  • دریاچه شورگل خندقلو
  • دریاچه آب بندان همایون
  • دریاچه آب بندان سارمساقلو
  • دریاچه آب بندان قره چریان
  • تالاب قمشلو
  • آبشار شار شار
  • آبشار هشترخان(به فارسی: بوقلمون)

 

 

 

 

کاریزها

  • قنات حاجی میر بهاءالدین
  • قنات حاج یوسف
  • قنات حاجی عبدالحسین تاجر موسوم به قنات سرچشمه
  • قنات قیز قید
  • قنات کوتاه حاج داداش
  • قنات اعتماد امین (وقفی عباس خان)
  • قنات معین التجار
  • قنات جلوخانه
  • قنات تازه کهریز، خرمدره
  • قنات عمومی، خرمدره
  • قنات کهریزدره، خرمدره
  • قنات محمودآباد، خرمدره
  • قنات میرزابابا، خرمدره
  • قنات قربانعلی، ابهر
  • قنات محمدقلی، ابهر

 

 

 

 

 

 

چشمه‌های آب گرم

  • چشمه آب گرم آرکوین در حومه روستای آرکوین در بخش ایجرود جاده بیجار
  • چشمه آب گرم ابدال در ۳۰ کیلومتری جنوب غربی زنجان در نزدیکی روستای ابدال
  • چشمه آب گرم روستای سرگاب درجنوب شرقی قیدار
  • چشمه آب گرم روستای میانج و حلب در انگوران
  • چشمه آب گرم روستای الله بلاغی در نزدیکی روستای ماهان بخش طارم
  • چشمه آب گرم روستای ینگجه در بخش ماهنشان
  • چشمه آب گرم گرماب در ۶۰ کیلومتری خدابنده در حومه روستای گرماب
  • چشمه آب گرم قنیرجه در ۱۰ کیلومتری روستای علم کندی شهرستان ماه نشان
  • چشمه‌های آب سرد الله بلاغی واقع در ۵۰ کیلومتری شمال زنجان و حومه روستای ماهان در شهرستان طارم
  • چشمه آب معدنی عمقین در ۱۵ کیلومتری لوشان در جاده سیروان شهرستان طارم
  • چشمه آب گرم وننق

عوارض طبیعی[ویرایش]

آبشار شارشار

تپه ماهورهای پاپایی

صخره قیرخ ایاق (به فارسی: هزار پا)

غارها

تا کنون شش غار در استان زنجان کشف شده است.

  • غار کتله خور
  • غار زرین(دودزا)
  • غار حاج کندی
  • غار خرمنه سر
  • غار شاکین
  • غار گلجیک

 

 

 

ارتفاعات

این استان به طور متوسط حدود ۱۵۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. پست‌ترین نقطه داخل آن با ارتفاع ۳۰۰ متر در منطقه گیلوان ار توابع طارم بوده و بلندترین قله آن با ارتفاع بیش از ۳۰۰۰ متر در کوه‌های تخت سلیمان در ارتفاعات شهرستان ماه نشان واقع شده است.

قیز قالاسی با ارتفاع ۳۲۱۴ متر در بخش انگوران شهرستان ماه نشان واقع شده و از بلندترین قله‌های استان زنجان به شمار می‌آید.

کوه‌ها

بیش از ۲۷۴ کوه در استان زنجان شناسایی شده‌اند که قسمتی از این ارتفاعات به طور سلسله وار دامنه‌های حاصلخیزی دارند.

  • رشته کوه‌های شمالی:

مشتمل بر بخشی از البرز غربی و دامنه‌های جنوبی کوهستان تالش که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: طالقان، تخت سلیمان، سیالان و الموت در البرز.

  • رشته کوه‌های غربی و جنوب غربی:

شامل کوه‌های دمیرلو، جهان‌داغ و قیدار.

  • رشته کوه‌های مرکزی:

که استان را از دشت قزوین جدا می‌کنند و عبارت‌اند از: چرگر، سندان داغی، ملاداغی و پوتالی.

مهم‌ترین کوه‌های استان عبارتند از

ابدال

این کوه که از کوه‌های بلند استان به شمار می‌رود، در شمال روستای خورجهان، از توابع دهستان انگوران واقع شده است و ۳۰۹۹ متر ارتفاع دارد. رودخانه‌های انگور چای، تخته یورد و دربند از این کوه سرچشمه می‌گیرند. دامنه‌های جنوبی این کوه به دهستان انگوران، و دامنه‌های شمالی آن به دهستان اوریاد مشرف است.

بابا گیلدر

این کوه با ارتفاع ۲۸۵۰ متر، در ۹۵ کیلومتری جنوب غربی زنجان و در غرب روستای حلب از توابع دهستان انگوران واقع شده و سرچشمه اصلی رود حلب است. دامنه‌های شرقی آن به دهستان انگوران، و دامنه‌های غربی آن به دهستان احمدآباد سفلی (از توابع شهرستان میاندوآب) مشرف است و جزو کوهستان قرّداغ به شمار می‌آید.

بلقیس

این کوه در ۱۲ کیلومتری روستای یاستی قلعه، از توابع دهستان انگوران قرار گرفته است و ۳۳۳۲ متر ارتفاع دارد. این کوه سرچشمه رودخانه‌های بالاجوجه و انگوران چای، و بلندترین قله کوهستان قرخ بلاغ (چهل چشمه) است. چشمه‌های بسیاری از دامنه‌های این کوه می‌جوشند.

چال

این کوه در قسمت شمال غربی روستای خورجهان، از توابع دهستان انگوران واقع شده است و ۳۰۵۰ متر ارتفاع دارد. این کوه سرچشمه رودخانه‌های انگوران چای و تخته یورد است.

صندوق سندران

این کوه با ارتفاع ۳۲۱۴ متر، در جنوب روستای علم کندی، از توابع دهستان اوریاد واقع شده است و سرچشمه رودخانه‌های انگوران چای، قلعه چای، تخته یورد و بالاجوجه است.

این کوه، از نظر ارتفاع، دومین قله مرتفع کوهستان قرخ بلاغ (چهل چشمه) محسوب می‌شود.

قبله داغ

این کوه با ارتفاع ۳۲۰۵ متر، در غرب روستای زرین آباد از توابع دهستان اوریاد واقع شده است و سرچشمه رود قلعه چای است.

لعل کان

این کوه با ارتفاع ۳۰۵۰ متر، در جنوب غربی روستای یاستی قلعه، از توابع انگوران واقع شده است و سرچشمه رودخانه‌های کاکا، انگوران چای و قره‌قیه است.

این کوه، از شمال غربی به کوه بلقیس، و از شرق به کوه قزلر قلعه سی متصل است و از کوه‌های کوهستان قبرخ بلاغ (چهل چشمه) است.

علاوه بر این کوه‌ها، استان زنجان دارای قله‌ها و بلندیهای مهم دیگری نیز هست که از آن جمله می‌توان به کوه‌های یان بلاغ (۲۹۷۲ متر)، داغی (۲۸۶۱ متر)، سندان داغ (۲۵۸۰ متر)، آرگون (۲۹۲۴ متر)، جانقورتاران (۲۵۸۰ متر)، چال خاتون (۲۹۹۳ متر)، چنوباشی (۲۹۵۰ متر)، سفید (۲۹۳۳ متر)، کوه سندان، کوه دوشاخ، دینگه (کوه)، کوه آق‌داغ، کوه تکه‌قیه‌سی اشاره نمود.

دشت‌ها

دشت‌های استان زنجان عبارتند از دشت زنجان، سلطانیه، ابهر، خرم دره، گرماب، زری آباد، گل تپه، سجاس، حلب، ماه نشان، انگوران، دندی، قیدار و طارم علیا.

جنگل‌ها

از مساحت ۲۲۱۶۴۰۰ هکتاری استان ،۱۲۳۴۶۱۳ هکتار یعنی حدود ۵۶٪ آن شامل اراضی منابع ملی است و از این اراضی ملی ۹۷۳۵۵ هکتار آن شامل جنگلهای طبیعی استان می‌باشد. به عبارت دیگر ۹/۷٪ عرصه‌های ملی و ۴/۴٪ مساحت کل استان را مناطق جنگل طبیعی تشکیل می‌دهد و با احتساب مساحت حدود ۱۷۰۰۰ هکتاری جنگلهای دست کاشت، سرانه جنگل در استان زنجان ۱۲/۰ هکتار برای هر نفر می‌باشد.

مناطق جنگلی استان زنجان با مساحت ۹۷۵۵۳ هکتار در ارتفاعات شمالی و جنوبی رودخانه قزل اوزن در شهرستان طارم، ارتفاعات شمال غربی شهرستان زنجان، ارتفاعات شمال شرقی شهرستان ماهنشان و ارتفاعات شمال شرقی شهرستانهای ابهر و خرمدره واقعند. گونه‌های غالب این جنگلها، ارس، بنه، زالزالک، سیاه تلو، بادام کوهی، گیلاس وحشی و شیر خشت می‌باشد

جنگلهای دست کاشت


استان زنجان با داشتن بیش از ۱۷۰۰۰هکتار جنگل دست کاشت یکی از قطب‌های تولید صنوبر به منظور تأمین نیاز سلولزی کشور به شمار می‌آید.[۱۵]

زنجان دومین استان کشور در توسعه زراعت چوب است.

مراتع

سطح کل مراتع استان در حدود ۲/۱ میلیون هکتار بوده که ۴۲۰ هزار هکتار آن جزء مراتع ییلاقی، ۳۰ هزار هکتار جزء مراتع قشلاقی و ۷۵۰هزار هکتار جزء مراتع میانبند می‌باشد. ۷٪ از مراتع استان جزء مراتع خوب، ۶۰٪ دارای وضعیت متوسط و ۳۳٪ جزو مراتع فقیر و یا غیرقابل بهره‌برداری می‌باشد. سطح کل مراتع استان ۱۱۳۷۰۶۰هکتار برآورد شده است.

جغرافیای گیاهی

استان زنجان براساس تقسیم‌بندیهای بزرگ جغرافیائی گیاهی، جزء مناطق نیمه استپی، کوه‌های مرتفع و جنگلهای خشک بوده و بعنوان زیربخشهایی از ناحیه بزرگ ایران و تورانی محسوب می‌گردد. تأثیر عوامل اکولوژیکی، بخصوص میزان نزولات آسمانی و پراکنش آن پستی و بلندی و وضعیت خاک بر پوشش گیاهی کاملاً مشهود است.

از مهمترین جوامع گیاهی موجود استان می‌توان به جوامع گیاهی ذیل اشاره نمود:

  • جامعه گیاهی درمنه (Artemisia)
  • جامعه گیاهی درمنه- گون- آویشن (Artemisia-Astragallus-Thymus)
  • جامعه گیاهی گندمیان – گون (Grasses-Astragallus)
  • جامعه گیاهی بالشتکیها (بوته‌های تیغدار پهن)
  • جامعه گیاهی گندمیان (Grasses)

مناطق حفاظت شده

  • منطقه حفاظت شده ابهر
  • دشت سهرین زنجان
  • انگوران ماهنشان
  • سرخ‌آبادطارم
  • دربند ق

 

 


آثار باستانی

مردان نمکی

بناهای تاریخی

گنبد سلطانیه

بازار زنجان

دژمنده (ایجرود)

معبد داش کسن

کارخانه کبریت سازی سه ستاره زنجان (کارخانه کبریت سازی)

عمارت دارائی

عمارت ذوالفقاری

گنبد خوئین (به ترکی آذربایجانی: کمبز)

بنای تاریخی چلبی اوغلی

آب انبارها

  • آب انبار رختشویخانه
  • آب انبار عباس قلی خان
  • آب انبار حاج میربهاالدین
  • آب انبار حاج لطف‌الله
  • آب انبار مسجد یری بالا
  • آب انبار مسجد یری پایین

 

 

 

کاروانسراها

  • کاروانسرای سنگی
  • سرای ملک
  • سرای فغفوری
  • سرای حاج ابراهیم
  • سرای ناصری

 

  • کاروانسرای نیک‌پی
  • سرای حاج شامی بالا
  • سرای حاج کلبعلی
  • کاروانسرای دخان

پل‌های تاریخی

  • پل میر بهاءالدین
  • پل سردار
  • تخته کورپو خرمدره
  • پل حاج سید محمد
  • پل و قلعه قشلاق

 

 

 

خانه‌های تاریخی

عمارت ذوالفقاری

بنای توفیقی

خانه شیخ السلامی

خانه و باغ معین

خانه اسعدی

بنای خدیوی

تپه‌ها و آرامستان‌های تاریخی

تپه آرغاجی

تپه قوش خانه

تپه ده‌باشی

تپه کلک‌لی

تپه گوگجه قیا

تپه تورپاق قلعه ارمغانخانه

تپه گورستان ارمغانخانه

تپه گورستان پل آقاج

تپه گورستان ارقین

تپه گورستان اربابی

تپه قلعه چارخ‌آباد

تپه گورستان کهنه

تپه قلعه چارخ‌آباد

تپه باغلوجه آقا

تپه حاجی پیر

تپه داش گل تپه سی

تپه برج اوستی

تپه قدیمی ریحان

تپه قلعه باشیز

تپه چای قبری

تپه کاروانسرا گل تپه

گورستان ساری تپه

تپه گورستان شیخ حسن

آرامگاه سید ابوالقاسم مجتهد میرزایی

آرامگاه مجتهدی

تپه گورستان نوهل

تپه گلیک چای

حمام تپه کوچک

محوطه مراد دره سی

محوطه علی بلاغ

محوطه قوی بلاغی

محوطه درمان قاباغی

محوطه گلیک بوین

تپه حمام بزرگ

تپه آقلی داش

تپه قلعه آق کند

محوطه کمالی دوزوی

گرگان تپه آق کند

تپه چهل بلاغ کوچک

تپه سلطان بلاغی

تپه قوچی کندی

و...

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

قلعه‌ها

  • برج و بارو زنجان
  • قلعه بهستان
  • قلعه تشویر
  • قلعه پیرقشلاق
  • قلعه قلتوق
  • قلعه هورگی
  • قلعه سعیدآباد
  • قلعه سهرین
  • قلعه مهر
  • تپه تورپاق قلعه ارمغانخانه
  • تپه قلعه (ضیاآباد)
  • تپه قلعه ۱
  • تپه قلعه ۲
  • تپه قلعه آق کند
  • تپه قلعه باشیز
  • تپه قلعه تپه سی
  • تپه قلعه چارخ‌آباد
  • تپه قلعه قرخ قز
  • تپه قلعه قره تپه
  • تپه قلعه قندر قالو
  • تپه قلعه گاور قبر
  • قزلار قلعه سی
  • قلعه سهرین
  • قلعه قلتوق
  • یاستی قلعه[۲۹]

 

 

 

 

 

چهار طاقی‌ها (آتشکده)

  • چهار طاقی الزین
  • چهار طاقی تشویر
  • چهار طاقی گیلوان
  • چهار طاقی پیرچم